मनीषा तनाबमा

२६ माघ ०६६ । यता कामान्डूमा अभिनेत्री मनीषा कोइरालाले कलिउडलाई बलिउडको नक्कल नगर्न आग्रह गरिरहँदा, उता मुम्बईमा एक भारतीय टेलिभिजन च्यानलले भने ँमनीषाको गुलाबी छवि समाप्त भएको’ ठोकुवा गर्दै थियो ।
सन् ९० को दशकारम्भवरिपरि उदाएका मनीषा र माधुरी दीक्षितलगायतका आधादर्जन अभिनेत्री ँआउट डेटेड’ भइसकेको दाबी गर्दै सो विश्लेषणमा भनिएको थियो, ँपछिल्ला केही वर्षका गतिविधि हेर्दा मनीषा अलमलमा परेजस्तो देखिन्छ । अब मनीषाले आफ्नो गुलाबी करिअरलाई कसरी सिफ्ट गर्लिन्, त्यसको जवाफका लागि भने अरू केही समय कुर्नुपर्ने हुन्छ ।’
एउटा तेजस्वी, संघर्षपूर्ण र लगनशील अभिनेत्रीका रूपमा बलिउडमा बितेको २० वर्षपछि अहिले कोइराला यस्तो चौबाटोमा उभिएकी छिन्, जहाँ उनले छिट्टै एउटा बाटो रोज्नु पर्नेछ । उमेर ओरालो लागेको छ । अबको ६ महिनामा उनी ठीक ४० वर्ष पुग्नेछिन् । मुहारमा चाउरीपन देखिन थालेको छ । घरजम छैन ।


विगतको ओजस्वी छवि त छ, तर सामाजिक, आर्थिक, पारिवारिक र धार्मिक सिन्डिकेटमा रुमलिएको बलिउडमा फिल्म व्यवसाय उनका लागि त्यति सहज छैन । अभिनेत्री कोइरालालाई यो कुरा राम्ररी थाहा छ । भारतीय बिजनेस टाइकुनको मात्र होइन भूमिगत माफियाको समेत लगानी रहने गरेको बलिउडमा प्रतिस्पर्धा गर्न गतिलै आर्थिक 'ब्याकअप' जरुरी हुन्छ । त्यसका लागि सोहीअनुरूपको रणनीति, चालबाजी र सम्बन्धको विस्तार चाहिन्छ । यी सबै कुरा समन्वय गर्न बलिउडमा 'एक्ली नेपाली छोरी' मनीषालाई पक्कै पनि सजिलो छैन । 
मनिषाको पहिलो फिल्म 'सौदागर' -सन् १९९१) सफल भएपछि सुवास घईले भनेझैँ 'बाहिरबाट हेर्दा मनीषा जति स्थिर, शान्त र सौम्य देखिन्छिन् त्यति नै उनको अन्तरमा अभिनयको हुटहुटी मडारिरहेको हुन्छ' भन्ने विश्लेषण अब डाडाँमाथिको घाम भइसक्यो । अभिनय गर्ने हुटहुटी भएकोे तुफानको सट्टा अहिले उनको अन्तरमा द्विविधा, अन्योल र अनिर्णय मडारिरहेको प्रस्ट छ ।
नेपालमा रहेका मनीषानिकटहरूका अनुसार उनले आफूमा रहेकोे तनाव कम गर्न तीन हप्ताअघि मात्रै बूढानीलकण्ठस्थित विपश्यना ध्यान केन्द्रमा दस दिन बसिन् । उनी चाहन्छिन्, 'आफ्नो लामो अनुभवलाई उपयोग गरेर केही नयाँ काम गर्न सकियोस् । त्यसले आफ्नो छवि पनि बचाओस् र बाँकी जीवन सुखद रहोस् ।' मनीषाले पछिल्ला दिनमा नेपाली फिल्म 'धर्मा' मा अभिनय गर्दै छिन्, त्यो पनि अभिनेता राजेश हमालका साथमा । 'धर्मा' मनीषाका लागि दबाबपूर्ण मनोदशा र परिस्थितिबीच पनि 'नेपाली फिल्मी वृत्तमा पनि केही गर्न सकिन्छ कि' भन्ने परीक्षण हुन सक्छ ।
कतै उकाली कतै ओराली विसं चालीसको मध्यदशकमा नेपाली फिल्म 'फेरि भेटाँैला' मा डेब्यु गरेपछि मनीषा एकाध वर्ष हराइन् । यता, भर्खरै बामे सर्दै गरेको नेपाली फिल्मक्षेत्रमा उनको खोजी भइरहेको थियो । तर, उनी भने भारतीय मूलकी आमा सुष्मा कोइरालाको सहयोगमा मुम्बई पुगिसकेकी थिइन् ।
मुम्बईमा भरत नाटयम् र मनिपुरी नृत्य सिकिसकेपछि मनीषाले सुवास घईको ब्रेक पाइन् 'सौदागर' बाट । यो फिल्म सन् १९९१ को चर्चित फिल्म कहलियो । यसले उनलाई 'फस्र्ट लभलेटर, याल्गार, इन्सानियतकी देवता, अनमोल, धनवान र युहीँ कभीजस्ता फिल्मको लाइन लगाइदियो । तर, सौदागरपछि दुईवर्षे अवधिमा भने मनीषा अभिनीत कुनै पनि फिल्मले तहल्का मच्चाउन सकेनन् । त्यतिवेला उनले एक अन्तर्वार्तामा भनेकी थिइन्, 'फिल्म हिट वा फ्लप भन्ने कुरा धेरै कुराले निर्धारण गर्छ । म एउटा कलाकार हुँ, कलाकारको दौड निरन्तर जारी रहन्छ ।'
 सन् १९९४ मनीषाले विनोद चोपडाको १९४२ ः ए लभस्टोरी गरिन् । त्यसलगत्तै उनको हातमा मनिरत्नम्को बम्बे पर्‍यो । यी दुई फिल्मले भने उनको 'फिल्मी उचाइ' ह्वात्तै अग्लियो । खासगरी समीक्षकले उनको औधी प्रशंसा गरे । 'बम्बे' बाट क्रिटिक अवार्ड पाएको सन्दर्भ पारेर फिल्म पत्रकार खालिद मोहम्मदले मनीषाको प्रशंसामा लेखे-  'कसैलाई एउटा गम्भीर प्रकृतिकी युवतीको ज्वलन्त अभिनय गराउनु छ भने मौजुदा अभिनेत्रीमध्ये मनीषा नै सबैभन्दा उत्तम कलाकार हुनेछिन् ।'
अनोखा अन्दाज, मिलन, क्रिमिनल, गुड्डू, रामशास्त्रजस्ता केही फिल्मले खासै व्यवसाय नगरे पनि बलिउडमा कुनै न कुनै रूपमा मनीषाको चर्चा भने जारी नै थियो । 'अकेले हम अकेले तुम' बाट उनी फिल्म फेयर अवार्डका लागि मनोनयनमा परिन् । सोही वर्ष अर्थात्  सन् १९९६ मा मनीषा अभिनीत 'अग्निसाक्षी' सार्वजनिक भयो, जसलाई अन्त्यतै रुचाइयो । यो फिल्ममा उनले मानसिक रूपमा अस्वस्थ लोग्नेकी एउटी दुःखी श्रीमतीको भूमिका निर्वाह गरेकी छिन् । त्यसपछिका वर्षमा उनले  'खामोसी' बाट स्त्रिmन अवार्ड  पाइन् । सन् १९९७ मा शीर्ष भूमिका निर्वाह गरेको थि्रलर फिल्म 'द हिडन त्रुथ' पनि त्यत्तिकै चर्चित रहयो । त्यसको अर्को वर्ष सार्वजनिक फिल्म 'दिल से' मा पनि उनको कामलाई उस्तै सरहाना गरियो । सन् १९९९ मा मनीषाले १० वटा फिल्ममा अभिनय गरिन् । यीमध्ये कतिपय थोरै बजेटका फिल्म पनि थिए । कच्चे धागे, लाल बादशाह, लावारिस, जय हिन्द, कारतुस, मन, हिन्तुस्तानकी कसम, च्याम्पियन र खौफमध्ये कुनै फिल्म पनि 'हिट' हुन सकेनन् । सन् २००० लाग्दै गर्दा कतिपय भारतीय फिल्मी मिडियाले मनीषामा विरक्त जागेको टिप्पणी पनि गरे । तर, उनले भने आफ्नो यात्रा निरन्तर गरिरहिन् । यसपछिका लज्जा, छुपारुस्तम, मोक्ष र कम्पनीमा उनको भूमिका र काम दुवैको प्रशंसा गरियो ।
वर्ष दिनमा दर्जनसम्म फिल्ममा अभिनय गर्ने मनीषाले सन् २००० पछि भने फिल्मको संख्या घटाइन् । त्यसपछिको तीनवर्षे अवधिमा उनले अभिनय गरेका एक छोटिसी लभस्टोरी, कलकत्ता मेल, मार्केट, पैसा वसुल, चाहत एक नशा, मुम्बई एक्प्रेस, ताजमहल ः एक इन्ट्रनल लभस्टोरी कुनैले पनि चर्चा पाएन । यीमध्ये कम बजेटको भए पनि एक छोटिसी लभस्टोरी चर्चित त भयो, तर यसले मनीषालाई विवादास्पद बनायो ।  पछिल्ला पाँच वर्षमा उनले झन्डै १५ वटा फिल्ममा अभिनयमात्र गरिनन् बलिउडमा निर्माताका रूपमा स्थापित हुने प्रयास पनि गरिन् । उनले भाइ सिद्धार्थसँग मिलेर 'पैसा वसुल' नामको फिल्म निर्माण गरिन् । तर, फिल्मले राम्रो व्यवसाय गर्न सकेन ।
मनीषाको फिल्मी करिअर हेर्ने हो भने पछिल्ला दस वर्ष उनका लागि त्यति सुखद रहेनन् । बलिउडमा नयाँ अभिनेत्रीको आगमन, बढ्दो सिन्डिकेट र खस्कँदो गुलाबी छविले मनीषा र उनका समकालीनलाई किनारामा पार्दै लग्यो । मनीषाका समकक्षीमध्ये माधुरी दीक्षित बिहे गरेर गृहस्थी सम्हालिरहेकी छिन् भने जुही चावला मुम्बईमा फिल्म उद्योगमै निर्माताका रूपमा क्रियाशील छिन् । रवीना टन्डन, ममता कुलकर्नी, करिश्मा कपुरको पनि खासै चर्चा छैन । उनीहरूले पारिवारिक 'सेटलमेन्ट' गरिसकेका छन् ।
मनीषा, राजनीति र बाँकी करिअर  जस्तो नै दबाबपूर्ण बिन्दुमा आइपुगे पनि मनीषाका अगाडि विकल्प नभएका होइनन् । कहिलेकाहीँ उनले राजनीतितिर पनि रुचि देखाएका समाचार सार्वजनिक हुन्छन् । तर, पछिल्लोपटक 'आफूमा राजनीति गर्ने गुण नभएको,' उनले स्विकारिन् । कांग्रेसमा लागेको राजनीतिक परिवारकी सदस्य भए पनि उनको निकटता अहिले बाबु प्रकाश कोइरालाका कारण कांग्रेसइतरसँग बढ्दै गएको छ । त्यसैले पनि उनले भविष्य नभएको राजनीतिमा अहिल्यै पाइलो राख्ने सम्भावना देखिँदैन । बरु उनले भनेकी छिन्, 'फिल्मी दुनियाँ नै मलाई धेरै प्यारो छ । अब फिल्म क्षेत्र छाडेर राजनीतिमा आउँछु भन्ने सोचेकी छैन ।'


नाना पाटेकरसँग धेरै पटक डेटिङ गएँ : मनीषा

   पाँच दिनअघिसम्म अभिनेत्री मनीषा कोइराला नेपालमा थिइन् । फिल्म धर्माको छायांकन स्थलमा पुगी नयाँ पत्रिका सहकर्मी दीपक सापकोटाले गरेको अभिनेत्री कोइरालासँगकोे कुराकानी

फिल्ममा अभिनय गर्ने हुटहुटी कसरी लाग्यो ?
सायद मेरो मनको कुनै कुनामा फिल्म र अभिनय लुकेर बसेको रहेछ । म तीन वर्षको उमेरदेखि नै 'क्लासिकल डान्स' गर्थें । पछि थिएटर एक्टिङ पनि गरियो । मलाई सानैदेखि फिल्म खेल्नुपर्छ भन्ने थियो । हिन्दी फिल्म बढी हेर्थें ।
बलिउडमा नेपाली भएकैले कत्तिको हेपाइ र दुव्र्यवहार सहनुपर्‍यो ?
यो म मान्दिनँ कि त्यहाँ सबैले हेपाइ नै सहनुपर्छ । मिहिनेत गर्नुपर्छ । कसैको चाकरी गर्नैपर्छ वा हेपाइ सहनैपर्छ भन्ने हुँदैन । मसँग भएको विशेषताले नै मलाई बलिउडमा स्थापित नायिका बनायो ।
आफ्नो अभिनय यात्रालाई कसरी मूल्यांकन गर्नुहुन्छ ?
म धेरै व्यस्त नायिका हुँ । म निर्दोष पनि छु । यो मेरा लागि एउटा अचम्मको जिन्दगी हो । जहाँ म जन्मेँ, हुर्कें त्यहीँ मेरा सपना मौलाएनन् । तर, अर्कैको देशमा मेरो काम अघि बढ्यो । दुःख पनि निकै भयो । हरेक फिल्ममा मेरा नितान्त फरक-फरक अनुभव छन् ।
नेपाली फिल्म 'फेरि भेटौँलाले फिल्मी दुनियाँमा तपाईंलाई प्रवेश दिलायो । पछि मुम्वईमा जम्नु भयो । बलिउड र कलिउडमा ठूलो भिन्नता के पाउनुभयो ?
मैले पछिल्लो समय धेरै नेपाली सिनेमा हेरेको छैन । लाग्छ, बलिउड सिनेमामा विश्व जित्न हिँडिरहेछ । यो सिनेमाको ठूलो दुनियाँ हो जसले अरूलाई बाटो देखाउन थालेको छ । र, त्यहाँका कलाकार/निर्देशक धेरै सिर्जनशील छन् ।
तर, कलिउडका निर्देशकमा त्यस्तो विशेषता नै केही छैन । जसलाई अरूले पछ्याउन सकुन् । हामीकहाँ सिर्जनशीलताको कमी छ । र त बलिउडका फिल्महरूको 'कपी' मात्रै गर्छौं । आफ्ना दुःखमा चलचित्र बनाए कत्ति राम्रो हुन्थ्यो ।
फेरि बलिउड छाडेर कलिउड प्रवेश गर्नुभयो त ?
मैले बलिउड छाडेको होइन । नेपालबाट 'धर्मा' फिल्मका लागि अफर आयो र गरिहालौँ न त भनेर आएको । यो नै मेरो बलिउडको अन्त्य होइन । म फेरि भारत फर्किहाल्छु नि !
तपाईं बिपीको नातिनी, उहाँको विरासत बोकेर राजनीतिमा आउने विचार छ ?
म उहाँको नातिनी भएकोमा निकै गर्व लाग्छ । र, आनन्द पनि । मसँग राजनीतिक गुण छन् भन्नेमा मलाई विश्वास छैन । राजनीतिमा धेरै रुचि भए पनि म यसैमा लाग्छु भन्ने मन कहिल्यै लागेन । अर्को के पनि हो भने राजनीति 'पावर' मा आएर गरिने चिज होइन । बिपी गरिब नेपाली जनताका अधिकारका लागि राजनीतिमा होमिनुभयो । फिल्मी दुनियाँ नै मलाई धेरै प्यारो छ । अब फिल्म छाडेर राजनीतिमा आउँछु भन्ने सोचेकी छैन । तर, समयको बहावमा बग्ने हो । हेरौँ कता पुगिन्छ । राजनीति कहिल्यै गरिन्न भन्ने पनि होइन ।
बलिउडमा तपाईं स्थापित नायिका बन्न कसले बढी सहयोग गरे ?
-दिलीप कुमार, सुवास घाई, शाहरूख खान, आमिर खानहरूको सहयोगलाई म कहिल्यै पनि बिर्सन्न ।
तपाईंलाई बलिउडका राम्रा लाग्ने कलाकारहरू ?
-मलाई 'आर्ट एक्टर' मनपर्छन् । म पनि आर्ट फिल्म खेल्न रुचाउँछु । बलिउडका राम्रा कलाकार आमिर खान हुन्, उनीदेखि म धेरै प्रभावित छु ।  शाहरूख खान, नसरुद्दिन शाह, ओम पुरी, सुस्मिता पाटिल, रणवीर कपुर, नाना पाटेकर, रानी मुखर्जी, कंगना सेन आदि मलाई राम्रा र स्तरीय लाग्ने कलाकार हुन् ।
तपाईं नेपाली हिरोइनहरूको अभियनलाई कसरी लिनुहुन्छ ? कस्ता लाग्छन् उनीहरू ?
-नेपाली हिरोइनहरू निकै राम्रो अभिनय गर्छन् । अनि आफूलाई बाहिरी दुनियाँसँग 'अपडेट' पनि गरिरहेका हुन्छन् । यहाँ राम्रा निर्देशक नै छैनन् जसले हिरोइनलाई राम्रो अभिनय गराऊन् ।
आफ्नो फिल्मी सपना पूरा भयो त ?
-मलाई लाग्छ, हामी सधैँ सपनासँग मात्रै नजिक हुनुहुँदैन । सपना त एकपटक देखिन्छ, त्यो पूरा हुनैपर्छ भन्ने पनि छैन । खासमा मलाई सानोमा डाक्टर बन्छु भन्ने थियो । त्यो त पूरा भएन । र, मेरो केही अंश मात्रै सपना फिल्मसँग जोडिएको थियो । त्यो केही पूरा भयो र केही पूरा हुँदै छ ।
बिहे कहिले गर्नुहुन्छ ?
त्यो यकिन छैन । कहिले र कोसँग गर्छु ।
बलिउडका हिरोहहरूसँगै बिहे गर्न मन लागेन ?
म धेरै हिरोसँग निकै नजिकमै रहेर काम गरेँ । उनीहरूसँग भावनात्मक सम्बन्ध पनि रह्यो । कुनै समय म उनीहरूसँग आकषिर्त पनि भएँ हुँला । तर, उनीहरूसँगै बिहे गरौँ भन्ने कहिल्यै भएन ।
हिरोइन हुन नेपालमा गाह्रो कि भारतमा ?
खासमा हिरोइन हुन नेपाल, भारत दुवै ठाउँमा गाह्रो छ । हिरोइन भइसकेपछि आफू 'स्ट्रंग' हुनुपर्छ । फिल्ममा टिकिरहन पनि उत्तिकै गाह्रो छ । हिरोइनले आफूभित्र अन्तर्निहित क्षमता प्रदर्शन गर्नुपर्छ ।
हिरोइन हुन चाहिने खास गुण ?
हिरोइन हुन पहिलो सर्त त राम्री हुनैपर्छ । भारतमा पनि त्यस्तै हो । अर्को कुरा अभिनयमा पनि जम्नैपर्छ । अभिनय राम्रो नभएका, तर निर्देशकको 'पावर' मा मात्र आउने हिरोइन सधैँ टिक्दैनन् ।
तपाईंलाई राजनीतिक र आर्ट फिल्ममा खासै अफर आउँदैनन् ?
धेरै राजनीतिक फिल्ममा अफर आएका छन् । तर, मैले नै अस्वीकार गरेको हुँ । मैले दिलसे र बम्बेजस्ता केही राजनीतिक र आर्ट फिल्म पनि गरेको छु नि !
तपाइ्ंलाई मनपरेका नेपाली फिल्म कुन हुन् ?
मलाई पछिल्लो समय हेरेको 'कुसुमे रुमाल' निकै मनपर्‍यो । वसन्ती, क्याराभान र कागबेनी पनि मनपरेका फिल्म हुन् ।
आफू 'पब्लिक फिगर’ भएपछिको जीवनलाई कसरी हेर्नुहुन्छ ?
म पब्लिक जीवनमा खासै विश्वास गर्दिनँ । तर, म फिल्ममा आएपछि मलाई हेर्न चाहने र भेट्न चाहने धेरै भए । तर, मलाई कहिल्यै पनि पब्लिक फिगर भएको अनुभव भएन । मलाई एउटा घटना सम्झना छ, म धेरै व्यस्त थिएँ । कसैसँग बोल्न पनि फुर्सद थिएन । त्यसवेला मेरी एकजना बहिनीले मलाई धेरै घमण्डी भनेकी थिइन् । मैले त्यसवेला उनको धारणालाई गम्भीर भएर सोचेको थिएँ ।
संवादको भाषामा कुन बढी सजिलो लाग्छ ? हिन्दी कि नेपाली ?
-म पहिले पनि अंगेजी र हिन्दी भाषा राम्रै बोल्थेँ । त्यसैले सुरुमा केही अप्ठ्यारो भयो । पछि त सोच्न पनि हिन्दीमा सोच्न थालियो ।
हजुरबा बिपी कोइरालाको कुन-कुन किताब पढ्नुभएको छ ?
उहाँको दोषी चस्मा कथा र नरेन्द्रदाइ उपन्यास पढेकी छु ।
नाना पाटेकरसँग तपाईंको 'लभ’ को हल्ला खुब चलेको थियो । उनी कस्ता कलाकार लाग्छन् ?
त्यो पनि हल्ला मात्र हो । तर, उनीसँग म धेरैपटक डेटिङमा गएको थिएँ । नाना धेरै राम्रा कलाकार हुन् । तर, उनी केही फिल्ममा मात्र सीमित भए । उनी राम्रो 'आर्ट' हुन् भन्ने लाग्छ ।
बुबा प्रकाश कोइरालाको राजनीतिक विचलनबारे के प्रतिक्रिया दिनुहुन्छ ?
मेरो बुबाको स्वच्छ राजनीति हो । उहाँ शाहीकालमा मन्त्री हुँदैमा उहाँले ठूलो गल्ती गर्नुभयो भन्ने लाग्दैन । उहाँ शाहीमन्त्री भएर पनि बिपीको लाइन छाड्नुभएको छैन । बरु गिरिजाप्रसाद कोइरालाले उहिल्यै बिपीको विचार र चिन्तन छाडिसक्नुभयो ।
तपाइले नेपालमा पनि फिल्म निर्माण/निर्देशन गर्ने पहिल्यै घोषणा गर्नुभएको थियो ।
मेरो यो सपना अब केही समयमा पूरा पनि हुनेछ भन्ने मलाई लाग्छ । तर, मैले बनाएको फिल्म नितान्त फरक धारको हुनेछ ।
कस्तो फरक धार ?
त्यो म अहिल्यै भन्न चाहन्नँ । पछि थाहा हुनेछ ।