पूर्वसल्लाहकारहरुसंग असन्तुष्ट छन् पूर्वराजा

पूर्वराजा ज्ञानेन्द्र शाहको प्रत्यक्ष शासनकालमा उनीसँग सबैभन्दा निकट रहेका शरदचन्द्र शाहले एक वर्षदेखि उनको 'दर्शन' पाएका छैनन् । पूर्वराजालाई भेट्न राजाका पूर्वसचिव तथा सहयोगी सचिव सागर तिमिल्सना, फणि पाठक र मधु तिमिल्सनामार्फत समय पाउन उनले पटकपटक 'बिन्ती जाहेर' गरे । तर, उनले अझै पनि समय पाउन सकेका छैनन् । स्रोतका अनुसार शरदचन्द्रले भेट्न बिन्ती जाहेर गरेको समाचार पूर्वराजाका सचिवहरूले उनलाई पनि जानकारी गराइसकेका छन् । तर, उनले भेट्ने समय नदिएकोबाटै प्रस्ट हुन्छ- पूर्वराजा उनका आफ्नै पुराना कतिपय सल्लाहकारसँग चिढिएका छन् ।

सल्लाहकारहरूकै विश्वासमा परेर ज्ञानेन्द्रले १९ माघको कदम चाले पनि पछि सल्लाहकारहरूले केही गर्न नसकेको र राजसंस्था असफल हुनुमा उनीहरूकै गलत सल्लाह मुख्य कारक रहेको पूर्वराजाको बुझाइ रहेको उनीनिकट स्रोतले दाबी गर्‍यो । जसका कारण यतिखेर पूर्वराजा ज्ञानेन्द्र १९ माघको कदममा प्रत्यक्ष या अप्रत्यक्ष रूपमा 'उक्साउने' सल्लाहकारहरूसँग टाढै बस्न चाहेका देखिन्छन् ।

त्यसो त आफ्नो प्रत्यक्ष शासनकालमा बनाएका दुईजना उपाध्यक्षहरू डा. तुलसी गिरी र कीर्तिनिधि विष्टलाई पनि पूर्वराजाले भेट्ने समय दिएनन् । भारत जानुपहिले गिरीले पूर्वराजासँग भेटन चाहेका थिए । उनी दुई महिना पहिले भारत गएका हुन् । जानुअघि गिरीले आफूनिकट केही सञ्चारकर्मीलाई घरमै बोलाएर कुराकानी गरेका थिए । 'मैले दिएको सल्लाह मौसुफले मानिबक्सेन,' गिरीले त्यतिखेर सञ्चारकर्मीबीच गुनासो गरेका थिए । प्रत्यक्ष शासनकालमा परराष्ट्रमन्त्री भएका रमेशनाथ पाण्डेसँग पनि अहिले पूर्वराजाको भेटघाट हुँदैन ।

पूर्वराजा ज्ञानेन्द्र तीन साता भारत भ्रमण जानुअघि उनले १९ माघको कदममा प्रत्यक्ष सहयोग पुर्‍याउने कसैलाई पनि भेट्न मानेनन् । उनी केही दिनपछि स्वदेश र्फकंदैछन् । बरु उनले राप्रपा नेपालका अध्यक्ष कमल थापा, जनशक्ति अध्यक्ष तथा पूर्वप्रधानमन्त्री सूर्यबहादुर थापा, पूर्वप्रधानमन्त्री लोकेन्द्रबहादुरलाई भेटेको थिए । शाही शासनमा गृहमन्त्री भएका कमल थापालाई १९ माघको योजनाकार पनि भन्ने गरिन्छ । तर, उनको दाबी यस्तो छ, 'माघ १९ को कदम चालिसकेपछि त्यसको केही समयपछि म राजालाई सहयोग गर्न गृहमन्त्री भएको हुँ, तर माघ १९ को कदमको योजनाकार म होइन ।'

यता राजाले प्रत्यक्ष शासन गर्नुहुँदैन भन्ने सल्लाह दिने प्रभाकरशमशेर राणासँग भने पूर्वराजाको सम्बन्ध गणतन्त्र स्थापनापछि बढेको छ । राजाको प्रत्यक्ष शासनमा भने प्रभाकरका कुरा पूर्वराजाले सुन्दैनथे । त्यसमा पनि प्रभाकरका छोरा सिद्धार्थ र पारसबीच झगडा भएपछि सम्बन्ध अझै चिसिएको थियो । प्रभाकर १९ माघको कदमको पक्षमा थिएनन् । राजाले प्रत्यक्ष शासन गर्नुहुँदैन भन्ने उनको मत थियो ।

दरबारनिकट स्रोतका अनुसार पूर्वराजाले चालेको १९ माघको कदमका योजनाकारमा रमेशनाथ पाण्डे, शरदचन्द्र शाह र पशुपतिभक्त महर्जन मुख्य थिए । स्रोत भन्छ, १९ माघअघिसम्म पूर्वराजाले आफ्नै नातेदारलाई समेत आफूले प्रत्यक्ष शासन नगर्ने इच्छा व्यक्त गर्थे । शरद शाहकै सिफारिसमा भारतको बैंग्लोरबाट डा. तुलसी गिरीलाई बोलाइएको थियो । गिरी १९ माघको कदम चाल्नुभन्दा केही महिनाअघि सुटुक्क काठमाडौं आएका थिए । काठमाडौंमा उनलाई तत्कालीन राजासँग भेट गराउने काम गरिएको थियो । यो भेट पनि शाहले मिलाएका थिए ।

तुलसी गिरीलाई उपाध्यक्ष बनाएपछि आफू झनै बद्नाम भएको ज्ञानेन्द्रको बुझाइ छ । राजाका मन्त्रीहरूमा टंक ढकाल, भरतबहादुर जिसीलगायतका आधाभन्दा बढी मन्त्रीहरू श्ााहकै सिफारिसमा नियुक्त भएका थिए । तर, उनीहरू राजासंस्था जोगाउने र राजालाई लोकपि्रय बनाउनेभन्दा पनि आफ्नै स्वार्थमा केन्दि्रत भएको पूर्वराजाको विश्लेषण रहेको पनि स्रोतले बतायो । शाहका सिफारिसमा अवसर दिइएकाहरू कसैले पनि राजसंस्थाको पक्षमा कुनै काम नगरेको बुझाइ पूर्वराजाको छ । त्यसैले शरदचन्द्र शाहसँग पूर्वराजा आजभोलि सन्तुष्ट नभएको स्रोतको भनाइ छ ।

हुन त शाह र पाण्डे दुवैैले आफू राजाको सल्लाहकार नभएको दाबी गर्छन् । न त उनीहरूले १९ माघको कदममा आफ्नो हात रहेको नै स्वीकार पनि गर्छन् । 'म राजाको सल्लाहकार कहिले भइनँ, लोकेन्द्रबहादुर चन्द प्रधानमन्त्री भएका वेला प्रधानमन्त्रीको सल्लाहकार थिएँ,' केही दिनअघि नयाँ पत्रिकासँग पाण्डेले भने, 'माघ १९ पछि सूचना आयोगको अध्यक्ष मात्र थिएँ । यो कुरा मैले रायमाझी आयोगलाई पनि भनेको थिएँ ।'

पूर्वराजासँग अहिले आफ्नो भेटघाट भइरहेको वा नभएको बारे शाहले पनि उनले केही बताउन चाहेनन् । रमेशनाथ पाण्डेले भने राजासँग आफ्नो भेट नभएको बताए । 'राजासँग भेट हुँदैन,' उनले भने, 'माघ १९ को योजनाबारे पनि मलाई थाहा भएन ।' राजाको कदम असफल भएको सम्बन्धमा पनि उनले अमूर्त जवाफ दिए । भने, 'यो कुराको जिम्मा इतिहासलाई छाडौँ ।'

को-कोसँग भेट हुन्छ त ?

यसैगरी पूर्वसैनिकसचिव शान्तकुमार मल्ल, राजाको एडिसी भरतकेशरी सिंह तथा पूर्वरानी कोमलका दाजु सुरजशमशेर राणा, डिबी राणासँग अहिले पनि पूर्वराजाको नियमित भेटघाट हुने गरेको स्रोतको दाबी छ । भरतकेशरी सिंह पूर्वराजासँग भेटघाट हुने गरेको बताउँछन् । उनी आफू सल्लाहकार भने नभएको दाबी गर्छन् । यसैगरी राजाको पालामा केशरजंग रायमाझी पनि निकट मानिन्थे । त्यतिखेर आफूले पूर्वराजालाई राजनीतिक दलहरू र माओवादीसँग वार्ता गर्न सल्लाह दिएको तर अन्य सल्लाहकारहरूले पूर्वराजालाई गलत सल्लाह दिएर उक्साएको रायमाझी बताउँछन् । उनी पूर्वराजासँग कहिलेकाहीँ भेट हुने गरेको बताउँछन् ।

तर, शरदचन्द्र शाहले भने पूर्वराजासँग आफ्नो कुनै गुनासो नभएको बताउँछन् । यसैगरी १९ असोज ०५९ पछि प्रधानमन्त्री भएका लोकेन्द्रबहादुर चन्दले पूर्वराजासँग कहिलेकाहीँ भेट हुने गरेको बताउँछन् । उनी पनि पूर्वराजासँग कुनै गुनासो नभएको बताउँछन् । राजाको विषयमा आलोचना गर्ने तुलसी गिरी मिडियमा भने केही नबोल्ने बताउँछन् । भारत जानुअघि नयाँ पत्रिकाले उनीसँग कुरा गर्न खोज्दा उनले राजाको विषयमा बोल्न चाहेनन् । 'राजालाई पूर्वराजा नभनौँ । राजा कहिल्यै पूर्वराजा हुँदैनन्,' उनले यति मात्र भने ।

अन्तर्राष्ट्रिय क्षेत्रसँग लाइन मिलाउने जिम्मा लिएका रमेशनाथ पाण्डेले पनि पूर्वराजाको विषयमा खासै बोल्न चाहेनन् । केही समयअघि नयाँ पत्रिकाले सम्पर्क गर्दा उनले गणतन्त्र कार्यान्वयनपछि राजसंस्थाको अभावमा भएको रिक्त स्थानपूर्ति हुन नसकेको बताउँछन् । राजसंस्था फेरि फर्केपछि त्यो स्थापना हुन्छ त भन्ने जिज्ञासमा उनी यसको जिम्मा इतिहासलाई सुम्पिनुपर्ने बताउँछन् ।

पूर्वराजालाई भेट्न राजाका पूर्वसचिव सागर तिमिल्सना र मधु तिमिल्सना नियमित दरबार जाने गर्छन् । उनीहरू पूर्वराजा नागार्जुन बसे नागार्जुन र निर्मलनिवास बसे निर्मलनिवास जाने गर्छन् । यसैगरी फणि पाठक हप्तामा एक-दुई पटक र पशुपतिभक्त महर्जन हप्तामा दुई-तीन पटक जाने गर्छन् । महर्जन राजाका पूर्वमुख्यसचिव पनि हुन् । पूर्वराजासँग कसैले भेट गर्न चाहेमा मधु तिमिल्सना, फणि पाठक या सागर तिमिल्सिनासँग समय मिलाउने गर्छन् । सागर तिमिल्सिना त पूर्वराजा भारत गएको वेला पूर्वराजासँगै थिए ।

कस्ता छन् पूर्वसल्लाहकारहरू ?

शरदचन्द्र शाह

०४० सालमा सूर्यबहादुर थापा प्रधानमन्त्रीबाट हटेपछि उनले आफूमाथि भूमिगत गिरोहको षड्यन्त्र भएको भन्न थाले । त्यतिखेर थापाले शाहलाई इंगित गर्दै भूमिगत गिरोहको सदस्य भएको आरोप लगाए । उता, शाहले थापालाई चाँदीको कचौरामा कमिलाको संज्ञा दिए । शाह ०३३ सालमै खेलकुद परिषद्को सदस्यसचिव भए । ०४६ सालमा शाह जनसंख्या आयोगको उपाध्यक्ष भए । ०६१/६२ को आन्दोलनमा उनी सूचना आयोगको अध्यक्ष थिए । शाह फिल्डमार्सल सुरेन्द्रबहादुर शाहका छोरा हुन् । उनले त्रिभुवनकी भान्जी नयपाल राज्य लक्ष्मीसँग बिहे गरेका थिए । उनी पञ्चायतकालदेखि नै ज्ञानेन्द्रका सहयोगी मानिन्छन् । ०४६ सालको आन्दोलनपछि शाह केही समय विदेशमा बसेका थिए । ००४ सालमा उनी डिल्लीबजारमा जन्मिएका थिए । जनमत संग्रहका वेलामा पनि शाहले पञ्चायतको पक्षमा निकै सक्रिय थिए ।

प्रभुशमशेर राणा

प्रभुशमशेर राणा बहादुर शमशेरका नाति, नरशमशेर राणाको छोरा हुन् । उनी पूर्वराजासँग राजनीतिकभन्दा पनि व्यक्तिगत सहयोग मानिन्छन् । अहिले पनि प्रभुसँग पूर्वराजाको नियमित भेटघाट हुने गरेको बताइन्छ । प्रभु बाहिरिया मान्छेसँग भेटघाट गर्न त्यति रुचि राख्दैनन् । निर्वाचन आयोगको कार्यालय पछाडि कान्तिपथमा रहेको केही रोपनी मूल्यवान् जग्ग्ाा यिनले पूर्वयुवराजलाई दिएका छन् । उनी कान्तिपथमै बस्ने गर्छन् ।

प्रभाकरशमशेर राणा

यिनीसँग पूर्वराजाको सम्बन्ध बिगि्रएको छैन । उनी सोल्टी होटेलको सञ्चालक र पूर्वराजाको व्यापारिक सहयोगी पनि हुन् । उनी जुद्धशमशेरका नाति पनि हुन् । राजाको निजी भोजहरूमा यतिखेर प्रभाकार देखिने गरेको स्रोतको दाबी छ । प्रभाकरको छोरा सिद्धार्थ राणा र पारसबीच झगडा भएपछि केही समय पूर्वराजासँग यिनको भेटघाट चिसिएको थियो, तर अहिले सम्बन्ध सुधि्रएको छ । प्रभाकार राजाले प्रत्यक्ष शासन गर्नुहुँदैन भन्ने पक्षमा थिए ।

वीरेन्द्रबहादुर शाह लव राजा

लव राजाका रूपमा चिनिने वीरेन्द्रबहादुर शाह शरदचन्द्र शाहका काका हुन् । शरदसँग सम्बन्ध चिसिए पनि लव राजासँग भने पूर्वराजाको कुनै गुनासो छैन । ०३३ सालदेखि नै यिनी र ज्ञानेन्द्रको राम्रो सम्बन्ध भएको बताइन्छ । यिनी सल्यानी राजा गेहेन्द्रशमशेर राणाका छोरा हुन् । राष्ट्रिय निकुन्ज वन्यजन्तु कार्यालयका यिनी प्रमुख थिए । त्यतिखेर ज्ञानेन्द्र संरक्षक थिए । यिनी राजनीतिमा त्यति चासो राख्दैनन् ।

- भुवन शर्मा

bhusharma888@gmail.com